Fot. facebook.com/andrii.butenko.official

Na szczycie góry Pop Iwan w paśmie Czarnohory otwarto Międzynarodowe Centrum Wspólnego Użytkowania Aparatury Naukowej. Placówka działa w odbudowywanym od kilkunastu lat przedwojennym Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologicznym, znanym jako „Biały Słoń”. Centrum ma służyć naukowcom z Ukrainy, Polski i innych państw, prowadzącym m.in. badania astronomiczne, meteorologiczne, klimatyczne i przyrodnicze.

W wydarzeniu na wysokości 2028 metrów nad poziomem morza uczestniczyli przedstawiciele władz, uczelni i środowisk naukowych obu państw. Obecni byli m.in. minister edukacji i nauki Ukrainy Andrij Butenko, minister nauki i szkolnictwa wyższego Rzeczypospolitej Polskiej Marcin Kulasek, rektor Karpackiego Narodowego Uniwersytetu im. Wasyla Stefanyka prof. Walentyna Jakubiw oraz rektor Uniwersytetu Warszawskiego prof. Alojzy Nowak. W uroczystościach uczestniczyli również m.in. przedstawiciele Akademii Górniczo Hutniczej w Krakowie, w tym rektor uczelni prof. Jerzy Lis

Otwarcie centrum było jednocześnie zakończeniem trzeciego etapu odbudowy dawnego obserwatorium, prowadzonej wspólnie przez Uniwersytet Warszawski i Karpacki Narodowy Uniwersytet im. Wasyla Stefanyka.

Teleskop przystosowany do pracy w wysokich górach

Jednym z głównych elementów nowej infrastruktury jest teleskop umieszczony pod specjalnie zaprojektowaną kopułą. Konstrukcja została przygotowana z uwzględnieniem trudnych warunków atmosferycznych występujących na wysokości ponad dwóch tysięcy metrów.

Jak informuje Uniwersytet Warszawski, kolejnym etapem ma być wyposażenie teleskopu w zrobotyzowany system pozwalający na prowadzenie obserwacji i sterowanie urządzeniem na odległość. Podczas otwarcia sprzęt prezentował prof. Włodzimierz Trojański, dyrektor Astronomicznej Stacji Badawczej Międzynarodowego Centrum Naukowego „Obserwatorium”.

Fot. facebook.com/andrii.butenko.official

Zasada działania nowego centrum zakłada wspólne wykorzystywanie infrastruktury. Nie będzie ona przeznaczona wyłącznie dla dwóch uczelni zaangażowanych w odbudowę obiektu. Według ukraińskiego Ministerstwa Edukacji i Nauki o możliwość prowadzenia badań będą mogły ubiegać się również inne zespoły naukowe – na zasadach określonych przez centrum i na podstawie odpowiednich umów.

Nie tylko astronomia

Położenie obserwatorium sprawia, że jego znaczenie wykracza poza badania astronomiczne. Czarnohora jest jednym z najwyżej położonych obszarów ukraińskich Karpat, a specyficzne warunki klimatyczne i przyrodnicze tworzą możliwości prowadzenia obserwacji dotyczących atmosfery, pogody, zmian klimatu i wysokogórskich ekosystemów.

Ukraińskie Ministerstwo Edukacji i Nauki wskazuje na możliwość prowadzenia w centrum badań z zakresu astronomii, meteorologii, biologii, geografii i ekologii. Z kolei polskie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wymienia również nauki o Ziemi oraz monitoring zmian klimatycznych.

Karpacki Narodowy Uniwersytet deklaruje ponadto wykorzystanie obiektu do badań procesów atmosferycznych, zasobów wodnych oraz różnorodności biologicznej Karpat.

Część kompleksu pełni równocześnie funkcję ratowniczą. Od 2017 roku w obserwatorium działa wysokogórski posterunek służb ratowniczych, co nadaje obiektowi znaczenie także z punktu widzenia bezpieczeństwa turystów przemierzających Czarnohorę.

Polska i Ukraina podpisały deklarację współpracy

Otwarciu centrum towarzyszyło podpisanie przez ministrów Polski i Ukrainy deklaracji dotyczącej dalszej współpracy w nauce i szkolnictwie wyższym. Karpacki Narodowy Uniwersytet określa dokument jako Deklarację Karpacką.

Fot. facebook.com/andrii.butenko.official

Dokument zakłada rozwijanie Karpat jako otwartej przestrzeni dla nauki, szkolnictwa wyższego i innowacji. Współpraca ma obejmować m.in. wspólne projekty badawcze, rozwój infrastruktury naukowej, edukację STEM, mobilność akademicką oraz wsparcie młodych naukowców. Strony zadeklarowały również dalsze wspieranie sieci Collegium Carpathicum, skupiającej uczelnie z Ukrainy, Polski, Rumunii, Słowacji, Węgier i Czech.

Minister Marcin Kulasek podczas uroczystości zwracał uwagę na znaczenie współpracy naukowej dla relacji pomiędzy oboma państwami.

„Nauka może być mostem łączącym narody i budującym trwałe partnerstwa” – powiedział szef polskiego resortu nauki.

Minister Andrij Butenko wskazywał natomiast, że podpisane porozumienie ma znaczenie szersze niż współpraca poszczególnych uczelni i wpisuje się w rozwijanie relacji polsko-ukraińskich w ramach europejskiej przestrzeni naukowej i edukacyjnej.

Od przedwojennej stacji do współczesnego centrum naukowego

Historia obserwatorium na Popie Iwanie sięga lat 30. XX wieku. Obiekt powstał w latach 1936-1938 z inicjatywy Uniwersytetu Warszawskiego oraz Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Oficjalnie został oddany do użytku 29 lipca 1938 roku jako Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologiczne im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. Jego część astronomiczna była związana z Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego, natomiast część meteorologiczna podlegała Państwowemu Instytutowi Meteorologicznemu w Warszawie.

Fot. facebook.com/andrii.butenko.official

Działalność placówki przerwał wybuch II wojny światowej. We wrześniu 1939 roku personel opuścił obserwatorium, a w kolejnych dziesięcioleciach budynek stopniowo niszczał.

Do pomysłu przywrócenia mu funkcji naukowej powrócono wiele lat później. Współczesny projekt odbudowy przygotowały wspólnie ówczesny Przykarpacki Narodowy Uniwersytet im. Wasyla Stefanyka (obecnie Karpacki Narodowy Uniwersytet) oraz Uniwersytet Warszawski. Regularne prace na szczycie rozpoczęły się w 2012 roku.

W projekt stopniowo włączają się także kolejne polskie instytucje: Uniwersytet Warszawski, Akademia Górniczo-Hutniczą oraz Polska Akademia Nauk. AGH deklaruje rozwój w tym miejscu m.in. badań astronomicznych i technologii kosmicznych, a także organizację staży i praktyk dla studentów i doktorantów z obu krajów.

Wspólna infrastruktura dla naukowców z różnych krajów

Otwarcie Międzynarodowego Centrum Wspólnego Użytkowania Aparatury Naukowej zmienia charakter odbudowywanego obiektu. Projekt, który przez lata koncentrował się na zabezpieczeniu i przywracaniu historycznego obserwatorium, wchodzi obecnie w etap jego praktycznego wykorzystania jako infrastruktury badawczej.

Zakres przyszłych badań będzie zależał od projektów realizowanych przez korzystające z centrum zespoły. Potwierdzone plany obejmują jednak astronomię, meteorologię, klimatologię, nauki o Ziemi oraz badania środowiska naturalnego Karpat. Planowane zdalne sterowanie teleskopem ma dodatkowo umożliwić korzystanie z aparatury bez stałej obecności badaczy na wysokogórskim szczycie.

Po ponad osiemdziesięciu latach od uruchomienia przedwojennej stacji obserwacyjnej Pop Iwan ponownie staje się miejscem regularnych badań naukowych. Tym razem działalność ośrodka ma mieć charakter międzynarodowy i opierać się na wspólnym wykorzystaniu infrastruktury przez uczelnie i zespoły badawcze z różnych państw.

Tekst: Artur Lipert