Fot. Anna Semerowa

29 sierpnia w Czarnym Lesie pod Iwano-Frankiwskiem odbyły się uroczystości upamiętniające 85. rocznicę zbrodni na polskiej inteligencji Stanisławowa. W miejscu jednej z najtragiczniejszych kart historii miejscowych Polaków zgromadzili się przedstawiciele polskiej dyplomacji, władz lokalnych, duchowieństwa, organizacji polskich i środowisk kresowych. Wspólna modlitwa, złożenie kwiatów oraz słowa pamięci przypomniały o ludziach, których niemiecki aparat terroru, wspierany przez lokalnych współpracowników, miał wymazać nie tylko z życia miasta, ale także z jego pamięci.

Zbrodnia, o której przez lata milczano

W nocy z 14 na 15 sierpnia 1941 roku w Czarnym Lesie, w pobliżu ówczesnego Stanisławowa, niemieckie gestapo przeprowadziło masową egzekucję przedstawicieli miejscowej polskiej inteligencji. Wśród zamordowanych byli nauczyciele, lekarze, inżynierowie, urzędnicy i duchowni.

Aresztowania rozpoczęły się już na początku sierpnia. Część przedstawicieli miejscowych elit wzywano pod pozorem spotkań i narad organizacyjnych, a następnie zatrzymywano. Więźniów wywożono do Czarnego Lasu, który w 1941 roku stał się miejscem masowych egzekucji. Zginęły tam setki osób.

Zbrodnia była elementem niemieckiej polityki wymierzonej w polskie warstwy przywódcze i intelektualne. Jej celem było pozbawienie miejscowej społeczności ludzi wykształconych, aktywnych i mających wpływ na życie społeczne.

Fot. Anna Semerowa

Przez dziesięciolecia prawda o wydarzeniach w Czarnym Lesie była przemilczana lub fałszowana. Dopiero przemiany polityczne w Polsce oraz odzyskanie przez Ukrainę niepodległości stworzyły warunki do szerszego badania historii tego miejsca i godnego upamiętnienia jego ofiar.

Czarny Las – miejsce pamięci

Szczególną rolę w przywracaniu pamięci o zamordowanych odegrało Towarzystwo Kultury Polskiej „Przyjaźń” w Iwano-Frankiwsku. Przez lata członkowie Towarzystwa i wolontariusze porządkowali teren masowych mogił, dbali o jego zabezpieczenie i podejmowali działania, dzięki którym Czarny Las stał się godnym miejscem pamięci.

Dziś każdego roku przybywają tutaj Polacy i Ukraińcy, przedstawiciele instytucji i organizacji społecznych, potomkowie dawnych mieszkańców Stanisławowa oraz osoby zainteresowane historią miasta.

Podczas tegorocznych uroczystości Witalij Czaszczin, prezes Towarzystwa Kultury Polskiej „Przyjaźń” przywołał słowa Tadeusza Kamińskiego, autora książki „Tajemnice Czarnego Lasu”: „Zauważamy, że tak jak w borach pod Katyniem, Charkowem i Miednoje, nie śpiewa ptak. Nie śpiewa tu żaden ptak”. Nawiązując do tych słów, mówił: „Myślę, że przyjdzie czas i ptaki będą śpiewać na tym cmentarzu. Bo my zrobiliśmy wszystko, żeby mogły tutaj śpiewać”.

Wspólna modlitwa i hołd dla ofiar

Tegoroczne obchody rozpoczęły się od odśpiewania hymnów państwowych Polski i Ukrainy. Następnie odbyła się modlitwa ekumeniczna z udziałem duchownych Kościoła rzymskokatolickiego i greckokatolickiego. Modlono się za pomordowanych, a także o pokój i sprawiedliwość.

Fot. Anna Semerowa

W uroczystościach uczestniczył konsul generalny Rzeczypospolitej Polskiej we Lwowie Marek Radziwon wraz z delegacją Konsulatu Generalnego RP we Lwowie. Obecni byli także przedstawiciele władz obwodu iwanofrankiwskiego oraz Rady Miejskiej Iwano-Frankiwska, duchowieństwo, reprezentanci polskich organizacji i środowisk kresowych, a także Polacy z Iwano-Frankiwska i Lwowa.

Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku reprezentowała delegacja na czele z dyrektor Aliną Czirkową.

Przed pomnikiem złożono wieńce i kwiaty oraz zapalono znicze. W okolicznościowych przemówieniach przypominano o tragedii sprzed 85 lat, znaczeniu pamięci o jej ofiarach oraz odpowiedzialności za przekazywanie prawdy historycznej kolejnym pokoleniom.

Słowa te nabierają szczególnego znaczenia dziś, gdy Ukraina od ponad czterech lat mierzy się z pełnoskalową rosyjską agresją. Historia Czarnego Lasu przypomina, jaką cenę społeczeństwa płacą za terror, przemoc i pogardę dla ludzkiego życia, ale także jak ważne pozostają wolność, prawda i ludzka godność.

Pamięć wyrażona muzyką i słowem

Druga część obchodów odbyła się w Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku. Przygotowany program artystyczno-muzyczny był kolejnym sposobem uczczenia pamięci ofiar oraz przypomnienia o polskim dziedzictwie dawnego Stanisławowa.

Fot. Anna Semerowa

Przed publicznością wystąpił Chór Echo Stanisławowa. Muzyka stała się naturalnym dopełnieniem wcześniejszej modlitwy i wspólnego upamiętnienia zamordowanych.

W programie znalazły się także recytacje przygotowane przez najmłodszych uczestników, poświęcone pamięci, historii i polskiemu dziedzictwu.

Obecność młodego pokolenia miała szczególną wymowę. Pokazała, że pamięć można przekazywać nie tylko poprzez pomniki, dokumenty i uroczystości rocznicowe, ale również poprzez kulturę, muzykę i słowo.

Pamięć, która trwa

Obchody 85. rocznicy zbrodni w Czarnym Lesie były nie tylko wspomnieniem ludzi zamordowanych w 1941 roku. Były również przypomnieniem o odpowiedzialności kolejnych pokoleń za zachowanie prawdy o przeszłości.

Czarny Las pozostaje miejscem, w którym historia przemawia szczególnie mocno. Osiemdziesiąt pięć lat po tragedii pamięć o polskiej inteligencji Stanisławowa trwa. Uroczystości w Czarnym Lesie oraz spotkanie w Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego pokazują, że można ją zachowywać poprzez modlitwę, słowo, muzykę i wspólne działanie i przekazywać dalej tym, którzy będą opowiadać tę historię następnym pokoleniom.

Tekst: Anna Semerowa

Zdjęcia: Anna Semerowa