Fot. Anita Czirkowa

Ochrona praw osób należących do wspólnot narodowych, realizacja europejskich standardów na poziomie lokalnym, dostęp do edukacji i kultury, współpraca transgraniczna, zaangażowanie młodzieży oraz przeciwdziałanie dezinformacji – to najważniejsze tematy Zachodnioukraińskiego Forum Wspólnot Narodowych i Rdzennych Narodów Ukrainy „Jedność w różnorodności: europejski rozwój i wspólne zwycięstwo”. Wydarzenie odbyło się 18 sierpnia 2026 roku w Iwano-Frankiwsku.

Forum zostało zorganizowane z udziałem Rady Wspólnot Narodowych Ukrainy przy wsparciu Rady Europy. Zgromadziło przedstawicieli mniejszości narodowych Ukrainy, administracji państwowej i samorządowej, organizacji społecznych, środowisk eksperckich oraz partnerów międzynarodowych.

Celem forum była dyskusja o roli ochrony praw osób należących do mniejszości narodowych w procesie integracji europejskiej Ukrainy i realizacji zobowiązań związanych z otwarciem klastra 1 „Fundamenty”. Spotkanie było także przestrzenią wymiany doświadczeń dotyczących wdrażania polityki państwa na poziomie regionalnym i lokalnym oraz wzmacniania partnerstwa między władzami a przedstawicielami wspólnot narodowych.

W forum uczestniczyli przedstawiciele Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku na czele z dyrektor Aliną Czirkową. Wśród przedstawicieli środowiska polskiego znaleźli się również dyrektor Sobotniej Szkoły Języka Polskiego w Tłumaczu Larysa Dobrowolska, prezes Towarzystwa Kultury Polskiej „Przyjaźń” w Iwano-Frankiwsku Witalij Czaszczin oraz prezes Polonijnego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego w Tarnopolu Maryna Wojnowa.

Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej we Lwowie reprezentował konsul Krzysztof Łukjanowicz, który zabrał głos podczas oficjalnego otwarcia forum.

Prawa mniejszości częścią procesu integracji europejskiej

Pierwszy panel forum był bezpośrednio poświęcony prawom wspólnot narodowych w kontekście otwarcia klastra 1 „Fundamenty”. Uczestnicy rozmawiali m.in. o dotychczasowych rezultatach i wyzwaniach związanych z realizacją planu działań dotyczącego ochrony praw osób należących do mniejszości narodowych, roli władz regionalnych i lokalnych oraz możliwościach udziału samych wspólnot w monitorowaniu wdrażanych reform.

Fot. Anita Czirkowa

Negocjacje akcesyjne Ukrainy z Unią Europejską zostały formalnie rozpoczęte 25 czerwca 2024 roku. 15 czerwca 2026 roku otwarto pierwszy klaster negocjacyjny – „Kwestie podstawowe” (Fundamentals). Obejmuje on m.in. wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe, funkcjonowanie instytucji demokratycznych, reformę administracji publicznej oraz kryteria gospodarcze. Zgodnie z metodologią negocjacji akcesyjnych jest to klaster otwierany jako pierwszy i zamykany jako ostatni, a postępy w jego realizacji mają znaczenie dla tempa całego procesu negocjacyjnego. To właśnie zagadnienia związane z tym klastrem, w szczególności ochroną praw osób należących do mniejszości narodowych oraz wdrażaniem przyjętych rozwiązań na poziomie regionalnym i lokalnym, stanowiły jeden z głównych tematów forum w Iwano-Frankiwsku.

Do znaczenia tego etapu integracji europejskiej odniósł się konsul Krzysztof Łukjanowicz.

„W ramach oficjalnych rozmów akcesyjnych z Unią Europejską Ukraina otworzyła dwa z sześciu klastrów negocjacyjnych. Jednakże ten pierwszy jest kluczowy z punktu widzenia dalszych postępów, ponieważ dotyczy praw podstawowych i fundamentów praworządności. Rada Europy od 1949 roku jest bezsprzecznie liderem w dziedzinie ochrony praw człowieka, demokracji i praworządności. Polska w listopadzie tego roku będzie obchodzić już 35. rocznicę wstąpienia do tej organizacji. Cieszę się, że właśnie kijowskie biuro Rady Europy inicjuje we współpracy z partnerami tego typu wydarzenia, które poruszają kwestie istotne dla wszystkich mniejszości narodowych w Ukrainie, w tym polskiej” – powiedział konsul Krzysztof Łukjanowicz.

Od przepisów do praktyki na poziomie lokalnym

Drugą część forum poświęcono realizacji polityki państwa oraz zobowiązań europejskich na poziomie regionalnym i lokalnym. Program obejmował dyskusję o mechanizmach współdziałania państwa, samorządów i przedstawicieli wspólnot narodowych, a także o praktycznych problemach związanych z dostępem do edukacji, kultury oraz usług administracyjnych i społecznych.

Temat ten miał istotne znaczenie dla całej debaty. Przyjmowane na szczeblu centralnym regulacje i dokumenty strategiczne muszą bowiem znaleźć przełożenie na codzienne funkcjonowanie wspólnot w poszczególnych regionach Ukrainy.

Do tej kwestii odniósł się Aszot Awanesian, przewodniczący Rady Wspólnot Narodowych Ukrainy, zwracając uwagę na potrzebę stałego dialogu pomiędzy instytucjami państwa, władzami lokalnymi i organizacjami reprezentującymi wspólnoty narodowe.

Fot. Anita Czirkowa

„Na moim przekonaniu wspólnoty narodowe powinny być nie tylko odbiorcami polityki państwa, a także pełnoprawnymi partnerami w jej tworzeniu, realizacji i monitorowaniu. Państwo podejmuje decyzje, ale to właśnie na poziomie lokalnym i regionalnym ludzie każdego dnia odczuwają, na ile te decyzje rzeczywiście działają w praktyce. Zobowiązania związane z integracją europejską powinny przekładać się na konkretne możliwości – dostęp do edukacji, kultury, informacji, usług administracyjnych i społecznych oraz możliwość uczestnictwa w życiu publicznym i procesach podejmowania decyzji. Dlatego potrzebujemy trwałych mechanizmów dialogu i konsultacji pomiędzy władzami a przedstawicielami wspólnot narodowych” – podkreślił Aszot Awanesian.

W swoim wystąpieniu przewodniczący Rady zwrócił również uwagę na znaczenie przedstawicielstw regionalnych oraz współpracy z Biurem Rzecznika Praw Człowieka Rady Najwyższej Ukrainy. Podkreślał, że właśnie obecność w regionach pozwala lepiej identyfikować rzeczywiste potrzeby wspólnot i wspólnie poszukiwać rozwiązań.

Wspólnoty narodowe jako partner Ukrainy

Trzeci panel forum koncentrował się na roli wspólnot narodowych jako partnerów Ukrainy w procesie integracji europejskiej, wzmacnianiu odporności państwa i jego odbudowie.

Program obejmował trzy szczególnie istotne kierunki: wykorzystanie potencjału wspólnot narodowych do rozwoju współpracy transgranicznej i pogłębiania partnerstwa z państwami członkowskimi Unii Europejskiej, wspieranie młodego pokolenia liderów oraz przeciwdziałanie dezinformacji i manipulacjom dotyczącym kwestii narodowościowych. W panelu dotyczącym młodzieży wystąpiła również Anita Czirkowa z Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku.

Dyskusja pokazała, że wspólnoty narodowe mogą pełnić znacznie szerszą rolę niż wyłącznie zachowywanie własnego dziedzictwa językowego i kulturowego. Dzięki kontaktom z organizacjami i instytucjami w innych krajach mogą uczestniczyć w budowaniu współpracy międzynarodowej, realizować projekty transgraniczne, wspierać rozwój społeczeństwa obywatelskiego i pomagać w komunikowaniu Ukrainy za granicą.

Polska wspólnota jest częścią społeczeństwa Ukrainy

Do znaczenia tak rozumianego uczestnictwa wspólnot narodowych odniosła się Alina Czirkowa, dyrektor Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku.

„Rozmowa o prawach mniejszości narodowych nie może ograniczać się wyłącznie do zachowania języka, kultury czy tradycji, choć są to dla nas kwestie niezwykle ważne. Chodzi również o rzeczywiste uczestnictwo w życiu państwa i współodpowiedzialność za jego przyszłość. Polska mniejszość narodowa na Ukrainie jest częścią społeczeństwa ukraińskiego. Mieszkamy tutaj, pracujemy, wychowujemy dzieci, rozwijamy nasze organizacje i jednocześnie uczestniczymy w życiu kraju. Dlatego bardzo ważne jest, aby wspólnoty narodowe były postrzegane nie tylko jako odbiorcy określonej polityki państwa, ale także jako partnerzy. Możemy budować kontakty międzynarodowe, rozwijać współpracę transgraniczną, angażować młodzież, przeciwdziałać dezinformacji i pomagać w budowaniu wzajemnego zaufania. Właśnie w takim partnerstwie widzę nasze miejsce zarówno w dzisiejszej Ukrainie, jak i w jej przyszłości” – powiedziała Alina Czirkowa.

Fot. Anita Czirkowa

Doświadczenia ostatnich lat pokazują również, że polskie organizacje na Ukrainie nie ograniczają swojej działalności do przedsięwzięć kulturalnych i edukacyjnych. Po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej agresji w lutym 2022 roku wiele z nich włączyło się w działania pomocowe i wolontariackie na rzecz ludności cywilnej, osób wewnętrznie przesiedlonych oraz obrońców Ukrainy.

Także Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku od początku pełnoskalowej wojny angażuje się w organizację i koordynację pomocy. Działania te są prowadzone równolegle z kontynuowaniem pracy edukacyjnej, kulturalnej i społecznej środowiska polskiego.

W tym kontekście uczestnictwo polskiej wspólnoty w debacie dotyczącej integracji europejskiej ma również wymiar obywatelski. Zachowanie własnej tożsamości narodowej i kulturowej pozostaje ważnym elementem jej działalności, ale nie stoi w sprzeczności z aktywnym uczestnictwem w życiu społecznym Ukrainy i odpowiedzialnością za państwo, którego jej przedstawiciele są obywatelami i mieszkańcami.

Dialog, który ma prowadzić do konkretnych rozwiązań

Forum w Iwano-Frankiwsku miało nie tylko umożliwić prezentację stanowisk poszczególnych środowisk, ale przede wszystkim stworzyć przestrzeń do wymiany doświadczeń pomiędzy wspólnotami narodowymi, administracją, ekspertami i partnerami międzynarodowymi.

Układ programu wyraźnie łączył trzy poziomy tego procesu: europejskie zobowiązania Ukrainy, ich praktyczną realizację w regionach oraz wykorzystanie potencjału wspólnot narodowych w dalszym rozwoju i odbudowie kraju.

Wśród kwestii wymagających dalszej pracy podczas dyskusji wskazywano przede wszystkim potrzebę skutecznego wdrażania istniejących rozwiązań na szczeblu lokalnym, zapewnienia dostępu do edukacji i kultury, rozwijania mechanizmów konsultacji z przedstawicielami wspólnot, zwiększania udziału młodzieży, rozwijania współpracy transgranicznej oraz przeciwdziałania dezinformacji.

Aszot Awanesian zapowiedział również, że doświadczenia i propozycje zgłoszone podczas spotkania mogą stać się podstawą do przygotowania podsumowujących materiałów i przekazania ich odpowiednim instytucjom państwowym.

W tym sensie forum w Iwano-Frankiwsku, dawnym Stanisławowie, wpisuje się w szerszy proces związany z integracją europejską Ukrainy. Ochrona praw osób należących do wspólnot narodowych pozostaje częścią tego procesu nie tylko na poziomie ustawodawstwa, lecz również poprzez praktykę działania państwa i samorządów, możliwość uczestniczenia wspólnot w podejmowaniu decyzji oraz rozwijanie dialogu pomiędzy różnymi środowiskami tworzącymi współczesne społeczeństwo Ukrainy.

Tekst: Andrzej Leusz

Zdjęcia: Anita Czirkowa, Anna Semerowa