Fot. ossolineum.pl
W 2026 roku przypada 200. rocznica śmierci Józefa Maksymiliana Ossolińskiego – uczonego, bibliofila i fundatora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Postać jednego z najważniejszych polskich mecenasów nauki i kultury przypominają instytucje związane z Ossolineum oraz środowiska naukowe zajmujące się historią polskiego dziedzictwa. Rocznica skłania do ponownego spojrzenia na dorobek człowieka, który na początku XIX wieku stworzył jedną z najważniejszych instytucji kultury w Europie Środkowej.
Uczony i kolekcjoner
Józef Maksymilian Ossoliński urodził się w 1748 roku w Woli Mieleckiej w rodzinie magnackiej związanej z Rzecząpospolitą Obojga Narodów. Był synem Michała Ossolińskiego, kasztelana czechowskiego. Edukację odebrał w środowisku arystokratycznym, kształcił się w jezuickim Collegium Nobilium w Warszawie, a następnie przebywał m.in. w Wiedniu i innych ośrodkach Europy Zachodniej, gdzie rozwijał działalność naukową i kolekcjonerską.
Już w młodym wieku zainteresował się historią, bibliografią oraz dawnymi źródłami piśmienniczymi. W kolejnych latach konsekwentnie budował własną kolekcję książek i rękopisów, która z czasem stała się jedną z najcenniejszych prywatnych bibliotek w tej części Europy.
Ossoliński prowadził również działalność naukową. Zajmował się historią literatury polskiej i bibliografią, publikował prace historyczne i tłumaczenia. Jednym z jego ważniejszych dzieł była wielotomowa praca „Wiadomości historyczno-krytyczne do dziejów literatury polskiej”, wydawana od początku XIX wieku. Publikacja ta należy do najwcześniejszych prób naukowego opracowania historii polskiego piśmiennictwa.
Fot. ossolineum.pl
Jako uczony utrzymywał kontakty z wieloma przedstawicielami europejskiego świata nauki. Był członkiem kilku towarzystw naukowych, w tym m.in. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, które w pierwszej połowie XIX wieku odgrywało ważną rolę w życiu intelektualnym ziem polskich.
Fundator Zakładu Narodowego im. Ossolińskich
Najważniejszym przedsięwzięciem Ossolińskiego było powołanie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich – instytucji, która miała gromadzić, chronić i udostępniać polskie dziedzictwo piśmiennicze w okresie, gdy Polska znajdowała się pod zaborami.
W 1817 roku cesarz Austrii Franciszek I zatwierdził akt fundacyjny instytucji. Ossoliński przekazał na jej rzecz własną bibliotekę oraz zbiory rękopisów i dokumentów. Kolekcja liczyła wówczas kilkadziesiąt tysięcy woluminów i należała do największych prywatnych zbiorów książkowych w Europie Środkowej.
Fundator przewidział również szczegółowe zasady funkcjonowania instytucji. W statucie określił sposób zarządzania zbiorami, zasady ich udostępniania oraz mechanizm finansowania działalności zakładu. Instytucja miała być trwałą fundacją służącą badaniom nad historią i literaturą Polski.
Fot. muzhp.pl
Z czasem Ossolineum stało się zarówno biblioteką naukową, jak i ważnym ośrodkiem wydawniczym. W XIX wieku rozpoczęto publikowanie licznych edycji źródłowych, opracowań historycznych oraz serii naukowych, które odegrały znaczącą rolę w rozwoju polskiej humanistyki.
Związki Ossolińskiego ze Lwowem
Lwów odegrał kluczową rolę w realizacji projektu Ossolińskiego. To właśnie tam ulokowano fundację, która szybko stała się jednym z najważniejszych ośrodków życia intelektualnego w Galicji.
W XIX wieku Zakład Narodowy im. Ossolińskich działał we Lwowie jako biblioteka, archiwum oraz ośrodek badań naukowych. W jego zbiorach znalazły się rękopisy literackie, archiwa rodów magnackich, dokumenty historyczne oraz starodruki. Z czasem kolekcja była systematycznie powiększana dzięki darom, zakupom i zapisom testamentowym.
Ossolineum odegrało istotną rolę w badaniach nad historią Polski w okresie zaborów. W instytucji pracowali m.in. historycy, bibliografowie i archiwiści, którzy przygotowywali edycje źródeł historycznych oraz opracowania naukowe. W drugiej połowie XIX wieku zakład stał się jednym z najważniejszych centrów badań humanistycznych na ziemiach polskich.
Fot. Wikimedia Commons / Diego Dels
Po II wojnie światowej, w wyniku zmiany granic, Lwów znalazł się w granicach Związku Radzieckiego. W latach 1946-1947 część zbiorów Ossolineum została przewieziona do Wrocławia, gdzie instytucja wznowiła działalność. Znaczna część kolekcji pozostała jednak we Lwowie i znajduje się dziś w zbiorach Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy im. Wasyla Stefanyka.
Dziedzictwo fundatora
Józef Maksymilian Ossoliński zmarł 17 marca 1826 roku w Wiedniu. Zgodnie z jego wolą rozwój instytucji powierzono kolejnym kuratorom, którzy kontynuowali rozbudowę zbiorów oraz działalność naukową zakładu.
Zakład Narodowy im. Ossolińskich funkcjonuje obecnie we Wrocławiu jako jedna z najważniejszych instytucji naukowych i bibliotecznych w Polsce. W jego strukturze działa biblioteka, muzeum oraz wydawnictwo publikujące prace naukowe i edycje klasyki literatury polskiej.
Instytucja kontynuuje również współpracę z partnerami we Lwowie, co pozwala na badania nad rozproszonymi zbiorami dawnego Ossolineum oraz ich stopniowe opracowywanie.
Dwa stulecia po śmierci Józefa Maksymiliana Ossolińskiego jego idea gromadzenia i udostępniania narodowego dorobku wciąż pozostaje żywa – zarówno we Wrocławiu, gdzie dziś działa Ossolineum, jak i we Lwowie, gdzie rozpoczęła się historia jednej z najważniejszych bibliotek tej części Europy.
Opracował Artur Lipert
