Fot. Gary Hershorn / Reuters / Forum

6 marca 2026 roku przypada setna rocznica urodzin Andrzeja Wajdy – jednego z najwybitniejszych twórców w historii polskiej kinematografii. Reżyser takich filmów jak „Popiół i diament”, „Kanał”, „Człowiek z marmuru” czy „Katyń” przez ponad sześć dekad tworzył filmy odnoszące się do historii, tożsamości i przemian społecznych w Polsce. Jego dorobek został doceniony zarówno w kraju, jak i za granicą – w 2000 roku otrzymał honorowego Oscara przyznawanego przez Amerykańską Akademię Sztuki i Wiedzy Filmowej za całokształt twórczości.

Setna rocznica urodzin reżysera jest okazją do przypomnienia jego biografii, najważniejszych filmów oraz wpływu, jaki wywarł na rozwój polskiej kultury filmowej. Senat Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił 2026 Rokiem Andrzeja Wajdy.

Dzieciństwo i doświadczenie wojny

Andrzej Wajda urodził się 6 marca 1926 roku w Suwałkach. Jego ojciec, kapitan Wojska Polskiego Jakub Wajda, został zamordowany w 1940 roku w Charkowie przez NKWD w ramach zbrodni katyńskiej. Wydarzenie to miało ogromny wpływ na późniejsze życie i twórczość reżysera.

W czasie II wojny światowej Wajda mieszkał w Radomiu. W młodości pracował fizycznie, m.in. jako robotnik i magazynier. Według relacji samego reżysera w tym okresie miał także kontakt z działalnością konspiracyjną. Doświadczenia wojenne stały się później jednym z ważniejszych tematów jego filmów.

Fot. Archiwum Andrzeja Wajdy / wajda.pl

Po zakończeniu wojny rozpoczął studia malarskie w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Zainteresowanie sztuką wizualną miało znaczący wpływ na jego późniejszy styl filmowy, w którym często podkreślano szczególną dbałość o kompozycję obrazu.

Studia filmowe i początki kariery

W 1949 roku Wajda rozpoczął naukę w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi – obecnie Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. Uczelnia ta odegrała kluczową rolę w rozwoju powojennego polskiego kina i wykształciła wielu wybitnych twórców.

Po ukończeniu studiów Wajda pracował jako asystent reżysera, m.in. przy filmach Aleksandra Forda. W 1955 roku zadebiutował jako reżyser filmem „Pokolenie”.

Produkcja opowiadała o młodych ludziach dojrzewających w czasie niemieckiej okupacji i była pierwszym elementem tzw. trylogii wojennej reżysera.

Polska szkoła filmowa i przełomowe filmy

W drugiej połowie lat 50. XX wieku Wajda stał się jednym z najważniejszych twórców nurtu określanego jako polska szkoła filmowa. W jego ramach powstały filmy podejmujące temat wojny i pierwszych lat powojennych, często w sposób bardziej refleksyjny niż wcześniejsze produkcje.

Drugim filmem z tej serii był „Kanał” – opowieść o powstańcach warszawskich próbujących przedostać się kanałami miasta podczas Powstania Warszawskiego. Film zdobył m.in. Nagrodę Specjalną Jury na Festiwalu Filmowym w Cannes.

Fot. Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych

Rok później powstał jeden z najbardziej znanych filmów w historii polskiej kinematografii – „Popiół i diament”. W rolę głównego bohatera wcielił się Zbigniew Cybulski, którego kreacja stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych w historii polskiego kina.

Film przedstawiał dramatyczne wybory młodego żołnierza podziemia w ostatnich dniach II wojny światowej.

Twórczość lat 60. i 70.

W kolejnych latach Wajda realizował filmy inspirowane literaturą i historią. W 1975 roku powstała ekranizacja powieści Władysława Reymonta – film „Ziemia obiecana”.

Produkcja opowiadała o dynamicznym rozwoju przemysłowej Łodzi w XIX wieku i została nominowana do Oscara w kategorii najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

W drugiej połowie lat 70. reżyser stworzył film Człowiek z marmuru, który analizował mechanizmy propagandy i mitów tworzonych w okresie stalinizmu. W produkcji wystąpili m.in. Jerzy Radziwiłowicz oraz Krystyna Janda.

Kino a przemiany polityczne lat 80.

W 1981 roku powstał film „Człowiek z żelaza”, będący kontynuacją „Człowieka z marmuru”. Produkcja nawiązywała do wydarzeń związanych z ruchem Solidarność i strajkami w Stoczni Gdańskiej. Film zdobył również Złotą Palmę na Festiwalu Filmowym w Cannes.

Fot. Anna Beata Bohdziewicz / Reporter / East News

Wajda w swoich filmach wielokrotnie odnosił się do bieżącej sytuacji społecznej i politycznej w Polsce. Jego twórczość była analizowana zarówno przez krytyków filmowych, jak i historyków zajmujących się kulturą.

Ekranizacje literatury i późniejsze filmy

W kolejnych dekadach reżyser kontynuował pracę nad adaptacjami literackimi. W 1999 roku powstała ekranizacja epopei narodowej „Pan Tadeusz” autorstwa Adama Mickiewicza – film „Pan Tadeusz”.

Jednym z najważniejszych późnych filmów reżysera był „Katyń”. Produkcja opowiada o losach rodzin ofiar zbrodni katyńskiej i była osobistym projektem twórcy, którego ojciec został rozstrzelany przez NKWD w Katyniu. Film został nominowany do Oscara w kategorii najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

Ostatnim filmem Wajdy były „Powidoki” – opowieść o artyście Władysławie Strzemińskim i jego konflikcie z władzami komunistycznymi.

Działalność teatralna i publiczna

Oprócz pracy filmowej Wajda był także reżyserem teatralnym. Współpracował m.in. z teatrami w Warszawie i Krakowie. Realizował spektakle oparte na klasyce literatury polskiej i światowej.

Fot. Wojciech Plewiński / wajda.pl

W latach 1989-1991 był senatorem Rzeczypospolitej Polskiej w pierwszym demokratycznie wybranym parlamencie po upadku systemu komunistycznego.

Reżyser był także inicjatorem powstania Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie. Instytucja powstała dzięki środkom z prestiżowej nagrody Kyoto Prize, którą Wajda otrzymał w 1987 roku.

W 2001 roku powstała także Wajda School – szkoła filmowa kształcąca młodych reżyserów i scenarzystów.

Pokazy filmów Wajdy na Ukrainie

Twórczość Andrzeja Wajdy była prezentowana również na Ukrainie w ramach wydarzeń promujących polską kulturę. Wybrane filmy reżysera pokazywano podczas Przeglądu Najnowszych Filmów Polskich „Pod Wysokim Zamkiem” we Lwowie oraz Iwano-Frankiwsku, dawnym Stanisławowie.

Wydarzenie organizował Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej we Lwowie wraz z Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejksiego w Iwano-Frankiwsku. Celem PNFP było przybliżanie publiczności na Ukrainie współczesnej polskiej kinematografii oraz twórczości najważniejszych polskich reżyserów.

Fot. Jarosław Stanczak / ckpide.eu

W programie poszczególnych edycji prezentowano zarówno nowe produkcje, jak i filmy uznawane za klasykę polskiego kina. Wśród nich znalazły się także dzieła Andrzeja Wajdy, m.in. „Człowiek z marmuru”, „Człowiek z żelaza”, „Wałęsa. Człowiek z nadziei” oraz „Powidoki”. Pokazy te stanowiły element promocji polskiej kultury i historii poprzez kino oraz okazję do zapoznania lwowskiej i stanisławowskiej publiczności z twórczością jednego z najważniejszych reżyserów w historii polskiej kinematografii.

Nagrody i międzynarodowe wyróżnienia

Twórczość Wajdy była wielokrotnie nagradzana na międzynarodowych festiwalach filmowych. Oprócz Złotej Palmy w Cannes reżyser otrzymał również:

• honorowego Oscara (2000),
• nagrody Europejskiej Akademii Filmowej,
• liczne nagrody państwowe i kulturalne w Polsce i za granicą.

Był także laureatem najwyższego polskiego odznaczenia – Orderu Orła Białego.

Ostatnie lata życia i pamięć o reżyserze

Andrzej Wajda zmarł 9 października 2016 roku w Warszawie w wieku 90 lat. Informację o jego śmierci podały wówczas liczne media oraz instytucje kultury w Polsce i na całym świecie.

Fot. Zygmunt Put / Wikipedia

Dorobek reżysera obejmuje kilkadziesiąt filmów oraz liczne spektakle teatralne, które wywarły istotny wpływ na rozwój polskiej kultury filmowej. W swojej twórczości Wajda podejmował tematy wojny, pamięci historycznej, przemian politycznych i społecznych oraz miejsca jednostki w historii. Historycy kina podkreślają, że jego filmy pozostają ważnym źródłem refleksji nad historią Polski XX wieku oraz nad rolą sztuki w interpretowaniu wydarzeń historycznych.

Po śmierci reżysera jego twórczość jest regularnie przypominana podczas festiwali filmowych, retrospektyw i wydarzeń edukacyjnych organizowanych przez instytucje kultury. Szczególną okazją do ponownego spojrzenia na jego dorobek jest setna rocznica urodzin oraz dziesiąta rocznica śmierci Wajdy. Z tej okazji w wielu kinach, szkołach filmowych i instytucjach kultury w Polsce i za granicą organizowane są pokazy jego filmów, spotkania z twórcami oraz dyskusje poświęcone jego twórczości.

Filmy Andrzeja Wajdy pozostają jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla kolejnych pokoleń twórców i widzów, którzy poprzez kino próbują zrozumieć historię i tożsamość współczesnej Polski.

Opracował Andrzej Leusz