Jerzy Giedroyc w swoim gabinecie (Fot. Jerzy Ruciński / PAP)

Rzym, 1946 rok. Osiemdziesiąt lat temu powstał Instytut Literacki – emigracyjne wydawnictwo, które w kolejnych dekadach stało się jednym z najważniejszych ośrodków myśli politycznej, literackiej i publicystycznej poza granicami Polski. Instytut został utworzony przez Jerzego Giedroycia wraz ze współpracownikami w realiach bezpośrednio po II wojnie światowej, w czasie masowych migracji Polaków i narastającego podziału Europy. Jego celem było stworzenie niezależnej platformy wydawniczej dla autorów pozostających poza zasięgiem kontroli władz komunistycznych.

Rzymskie początki w realiach powojennej emigracji

Instytut Literacki powstał w Rzymie 11 lutego 1946 roku, w środowisku polskich żołnierzy i cywilów, którzy po zakończeniu wojny nie zdecydowali się na powrót do kraju. Giedroyc był wówczas związany z kręgiem intelektualnym 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa. Rzym – jako jedno z centrów powojennej emigracji – oferował zaplecze logistyczne i kontakt z międzynarodowym środowiskiem wydawniczym, choć warunki materialne działalności były ograniczone.

Pierwsze publikacje Instytutu miały charakter książkowy i obejmowały literaturę piękną, eseje oraz teksty o charakterze refleksji politycznej i historycznej. Zachowane dokumenty i korespondencja wskazują, że od początku zakładano długofalową działalność, niezależną od bieżących sporów politycznych emigracji. Nie wszystkie dane dotyczące liczby tytułów i nakładów z okresu rzymskiego są dziś możliwe do jednoznacznego odtworzenia – część archiwów z tego czasu nie zachowała się w komplecie.

Przeniesienie do Francji i rozwój działalności wydawniczej

W 1947 roku Instytut Literacki przeniósł swoją siedzibę do Maisons-Laffitte pod Paryżem. Decyzja ta miała charakter organizacyjny i finansowy – Francja oferowała stabilniejsze warunki funkcjonowania oraz lepszy dostęp do rynku wydawniczego. Tam też ukształtował się model pracy Instytutu, oparty na ścisłej redakcyjnej kontroli tekstów i długofalowej współpracy z autorami.

Siedziba Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte (Fot. Jerzy Ruciński / PAP)

Najważniejszym przedsięwzięciem Instytutu był miesięcznik Kultura, który od 1947 roku stał się jednym z kluczowych czasopism polskiej emigracji. Na jego łamach publikowano nie tylko literaturę, lecz także eseje polityczne i analizy dotyczące sytuacji w Europie Środkowo-Wschodniej. Wśród autorów byli m.in. Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Józef Czapski oraz Gustaw Herling-Grudziński.

Instytut Literacki prowadził również działalność książkową, wydając zarówno literaturę piękną, jak i eseje historyczne czy polityczne. Publikacje te były kolportowane wśród emigracji, a z czasem także – nielegalnie – w Polsce, gdzie trafiały do tzw. drugiego obiegu. Fakt ten jest potwierdzony w relacjach opozycjonistów i badaniach nad cenzurą PRL, choć skala dystrybucji pozostaje trudna do precyzyjnego oszacowania.

Znaczenie ideowe i recepcja w Polsce

Środowisko skupione wokół Instytutu Literackiego wypracowało charakterystyczną linię intelektualną, często określaną w historiografii mianem „doktryny Giedroycia”. Obejmowała ona m.in. postulat uznania powojennych granic Polski oraz potrzebę dialogu z narodami Europy Wschodniej. Były to tezy kontrowersyjne wśród części emigracji, co znajduje odzwierciedlenie w ówczesnych polemikach prasowych.

Zespół „Kultury” odczytuje ocenzurowany list z Polski, datowany 17.12.1981 r. (Fot. Wojtek Laski / East News)

Władze PRL traktowały Instytut Literacki i „Kulturę” jako ośrodek wrogi politycznie. Publikacje były objęte cenzurą, a nazwiska autorów często zapisywane w dokumentach aparatu bezpieczeństwa. Jednocześnie po 1989 roku dorobek Instytutu stał się przedmiotem szerokich badań naukowych i edycji źródłowych. Archiwa z Maisons-Laffitte są dziś jednym z kluczowych zasobów do badań nad polską emigracją polityczną XX wieku.

Rocznica założenia Instytutu Literackiego w Rzymie stanowi punkt odniesienia do refleksji nad rolą niezależnych instytucji wydawniczych w warunkach politycznego przymusu oraz nad trwałością idei formułowanych poza granicami kraju, których znaczenie bywało dostrzegane dopiero po upływie wielu lat.

Senat Rzeczypospolitej ogłosił rok 2026 Rokiem Jerzego Giedroycia, gdyż przypada wówczas 80. rocznica powstania Instytutu Literackiego oraz 120. rocznica jego urodzin.

Tekst: Artur Lipert