Fot. domena publiczna

W 2025 roku mija sto lat od śmierci Władysława Stanisława Reymonta – pisarza, który z wędrownego aktora, kolejarza i spirytysty wyrósł na jednego z najważniejszych twórców polskiej literatury. Ogłoszony przez Sejm i Senat Rzeczypospolitej Polskiej 2025 Rokiem Reymonta staje się okazją, by przypomnieć niezwykłe, pełne zwrotów biograficznych życie laureata literackiego Nobla oraz bogactwo jego twórczości – od realistycznych nowel, przez panoramę kapitalistycznej Łodzi, po monumentalnych „Chłopów”, którzy zapewnili mu światową sławę.

Życie oraz etapy kariery pisarza

Władysław Stanisław Reymont – powieściopisarz, nowelista i reportażysta urodził się 7 maja 1867 roku we wsi Kobiele Wielkie, zmarł 5 grudnia 1925 roku w Warszawie. Był jednym z siedmiorga dzieci wiejskiego organisty, stosunkowo zamożnego i mającego ambicje zapewnienia swoim dzieciom wykształcenia. Z Władysławem Stanisławem szło mu najgorzej: przyszły noblista nie chciał się kształcić ani uczyć gry na organach.

Dzieciństwo spędził w Tuszynie, gdzie rodzina przeniosła się, kiedy miał rok. Aby dać mu fach do ręki, ojciec wysłał go do Warszawy, do zakładu krawieckiego. Tam w 1883 roku ukończył Warszawską Szkołę Niedzielno-Robotniczą. Dla uzyskania miana czeladnika przedstawił komisji uszyty przez siebie frak, który podobno „nieźle leżał”. Jako osiemnastolatek przyłączył się do wędrownej trupy aktorskiej.

Fot. domena publiczna

Rodzina wyrobiła mu pracę niższego funkcjonariusza na Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Nudził się na małych stacyjkach w Rogowie, Krosnowej, Lipcach. Powtórnie spróbował kariery aktorskiej. W 1890 roku związał się z adeptem wiedzy tajemnej, niejakim Puszowem, i wyjechał z nim do Niemiec szerzyć spirytyzm. Próbował odbyć nowicjat w klasztorze na Jasnej Górze. Znowu wylądował na stacji kolejowej.

Pod koniec 1894 roku przeniósł się do Warszawy i postanowił żyć z pióra. Kiedy jego sytuacja materialna znacznie się poprawiła, dużo podróżował. W latach 90. XIX wieku odwiedził Londyn, Berlin, Włochy i Paryż. W Paryżu zawarł cenne znajomości literackie, m.in. ze Stanisławem Przybyszewskim, Stefanem Żeromskim czy Zenonem Przesmyckim. Poznał także przyszłego znakomitego tłumacza „Chłopów” – Franka-Luisa Schoella.

W 1900 roku uległ poważnemu wypadkowi kolejowemu. Otrzymał za to duże odszkodowanie. Kontuzję leczył w Krakowie. Opiekowała się nim znajoma, Aurelia Szabłowska. Opiekunka rozwiodła się z dotychczasowym mężem, wyszła za pisarza i wprowadziła porządek w jego niespokojne życie. Razem dużo podróżowali. Rewolucję 1905 roku i I wojnę światową przeżyli w Warszawie.

Fot. domena publiczna

Reymont angażował się w działalność społeczną. Był prezesem Związku Pisarzy i Dziennikarzy, potem prezesem Warszawskiej Kasy Przezorności i Pomocy dla Literatów i Dziennikarzy. Uczestniczył także w zakładaniu pierwszej spółdzielni kinematograficznej. Po wojnie (w latach 1919-20) wyjeżdżał do Stanów Zjednoczonych, gdzie w środowisku polonijnym szukał pomocy gospodarczej dla odbudowy zrujnowanego kraju. W 1920 roku kupił majątek Kołaczkowo, ale gospodarowanie szło mu kiepsko, tym bardziej, że zły stan zdrowia zmuszał go do przebywania głównie na Riwierze.

Zmarł w 1925 roku. Pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim, a jego serce – w Kościele Świetego Krzyża w Warszawie.

Najważniejsze dzieła i dorobek literacki

Władysław Reymont rozpoczął swoją drogę literacką przypadkowo – jako młody urzędnik kolejowy próbował zapełnić monotonię codzienności wierszami i notatkami. Początkowo traktowano jego ambicje z pobłażaniem, jednak debiut w 1892 roku w warszawskim Głosie dodał mu odwagi i skłonił do podjęcia ryzyka: przeniósł się do Warszawy, by żyć wyłącznie z pisania. W krótkim czasie opublikował liczne nowele, zebrane później m.in. w tomach „Spotkanie”, „Sprawiedliwie” i „W jesienną noc”.

Pierwszym poważnym sukcesem okazał się reportaż „Pielgrzymka na Jasną Górę”, będący sugestywnym obrazem religijnej wspólnoty pielgrzymów. Pokazał w nim umiejętność wnikliwego obserwowania ludzi i tworzenia barwnych portretów zbiorowości – cechy, które miały zdominować jego późniejszą prozę.

Fot. domena publiczna

W ciągu kolejnej dekady Reymont stworzył cztery wielkie powieści, publikowane najpierw w prasie w odcinkach. Jego debiut powieściowy – „Komediantka” (1895/1896) – przedstawił brutalnie realistyczny świat aktorów prowincjonalnych trup, oparty częściowo na doświadczeniach samego autora. Historia Janki Orłowskiej stała się pretekstem do ukazania dwóch ważnych problemów epoki Młodej Polski: konfliktu artysty z mieszczańską publicznością oraz dążenia kobiety do wolności i samorealizacji w świecie ograniczonym konwenansami. Kontynuacja tej tematyki pojawiła się w „Fermentach” (1897), gdzie Reymont stworzył poruszający portret kobiety pogodzonej z losem, a jednocześnie wewnętrznie silnej, oraz sugestywnie sportretował chorobę psychiczną ojca bohaterki.

Przełomem w twórczości autora okazała się „Ziemia obiecana” (1897–1899) – panoramiczny i bezlitosny obraz rodzącej się kapitalistycznej Łodzi. Trzej bohaterowie różnych narodowości stają się punktem wyjścia do ukazania miasta jako demonicznego molocha, rządzonego przez żądzę zysku, bezwzględność i moralny upadek. Kontrastem dla łódzkiego chaosu pozostaje idealizowany dwór wiejski. Reymont zastosował niezwykle ekspresyjny język, pełen metafor, drastyczności i dynamicznych obrazów, co nadało powieści nowoczesny, porywający charakter.

Największym osiągnięciem autora pozostają jednak „Chłopi” – arcydzieło, nad którym pracował od lat 90. XIX wieku, publikowane w odcinkach w latach 1902-1906, a w formie książkowej w czterech tomach (1904-1909). To monumentalny portret łowickiej wsi ukazany jako żywy organizm – gromada rządząca się własnymi prawami, zakorzeniona w rytmach natury i cyklu obrzędowym. Historia Borynów, konflikt Antka i Jagny, wesela, spory o ziemię, praca i święta – wszystkie te elementy łączą się w ponadczasowy mit ludzkiego losu podporządkowanego naturze. Reymont połączył tu realizm z młodopolską lirycznością, wprowadzając stylizowaną gwarę oraz rozbudowane opisy przyrody. „Chłopi” przynieśli mu najpierw nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności, a w 1924 roku – literacką Nagrodę Nobla, przyznaną w konkurencji z Mannem, Gorkim czy Hardym.

Fot. Next Film

Władysław Reymont próbował sił także w literaturze historycznej. Jego trylogia „Rok 1794” (1913-1918) to zbeletryzowany reportaż o powstaniu kościuszkowskim, analizujący przyczyny narodowej klęski. Poza tym pisał liczne utwory inspirowane wydarzeniami społecznymi, fascynacjami osobistymi czy podróżami – m.in. związane z rewolucją 1905 roku, pobytem w Bretanii, zainteresowaniem okultyzmem czy doświadczeniem I wojny światowej.

Choć w późniejszych latach talent pisarza osłabł, a część twórczości pozostała mniej popularna, jego miejsce w historii literatury zapewniły przede wszystkim „Ziemia obiecana” i „Chłopi”. Proza Reymonta uchodzi za realistyczną, barwną i bogatą w szczegóły, co sprawiło, że idealnie nadawała się do ekranizacji. Powstawały liczne filmy i seriale na podstawie jego dzieł – od adaptacji „Ziemi obiecanej” Aleksandra Hertza (1927) i późniejszej, słynnej wersji Andrzeja Wajdy (1974), po ekranizacje „Chłopów” i „Komediantki”.

Utwory Reymonta tłumaczono na wiele języków, a w Kołaczkowie, gdzie mieszkał, działa dziś muzeum jego imienia. Pozostaje jednym z najważniejszych realistów literatury polskiej i autorem jednego z najpełniejszych portretów zarówno polskiej wsi, jak i industrialnego miasta przełomu wieków.

Opracował Artur Lipert