Fot. Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona

20 listopada 2025 roku mija 100 lat z dnia śmierci Stefana Żeromskiego, jednego z najwybitniejszych pisarzy, którego twórczość głęboko zakorzeniła się w literackim dziedzictwie Polski. Stefan Żeromski był nie tylko utalentowanym powieściopisarzem, nowelistą i dramaturgiem, ale także wnikliwym obserwatorem i interpretatorem złożonych realiów społecznych i politycznych swojej epoki. Jego dzieła pozostają aktualne do dziś, skłaniając do refleksji nad wyborami moralnymi, niesprawiedliwością społeczną i poszukiwaniem tożsamości narodowej.

Stefan Żeromski urodził się 14 października 1864 roku w Strawczynie koło Kielc w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Jego dzieciństwo naznaczone było trudnościami – rodzice stracili majątek, co wpłynęło na jego późniejsze postrzeganie problemów społecznych. Wczesna utrata rodziców zmusiła go do podjęcia odpowiedzialności za młodsze siostry. Mimo finansowych trudności wykazał się wyjątkową pracowitością. Edukację zdobył w gimnazjum w Kielcach, gdzie miał okazję zapoznać się z polską literaturą i historią, co stało się fundamentem jego przyszłej twórczości.

Ważnym etapem w jego życiu była nauka w Instytucie Weterynaryjnym w Warszawie, do którego wstąpił w 1886 roku. Choć Stefan Żeromski nie ukończył studiów z powodu trudnej sytuacji materialnej i choroby, okres ten pozwolił mu zanurzyć się w warszawskim społeczeństwie, obserwować życie różnych warstw społecznych, co później znalazło odzwierciedlenie w jego dziełach.

Fot. Biblioteka Narodowa

Właśnie wtedy rozpoczął działalność literacką, publikując pierwsze nowele i opowiadania w warszawskich wydawnictwach. Debiut literacki Stefana Żeromskiego nastąpił w 1895, kiedy ukazał się zbiór „Opowiadania”. Te utwory, wyróżniające się głębokim psychologizmem i wrażliwością społeczną, zwróciły uwagę krytyków i czytelników. Jego wczesne prace często przedstawiały tragiczne losy prostych ludzi, zubożałych i walczących o lepsze życie. Był znany pod pseudonimami Maurycy Zych i Józef Katerla.

Prawdziwe uznanie przyszło do Stefana Żeromskiego wraz z wydaniem powieści „Ludzie bezdomni” w 1900 roku. Dzieło to, opowiadające o lekarzu Tomaszu Judymie, który rezygnuje z osobistego szczęścia na rzecz służby potrzebującym, stało się jedną z najważniejszych powieści społeczno-psychologicznych. Powieść poruszała palące kwestie nierówności społecznych, dylematów moralnych i poświęcenia, co uczyniło ją niezwykle popularną wśród szerokiego grona czytelników.

Twórczość Stefana Żeromskiego obejmuje szerokie spektrum tematów, odzwierciedlających złożoną epokę przełomu XIX-XX wieków. Jego dzieła często koncentrowały się na problemach polskiej inteligencji, która szukała swojego miejsca w społeczeństwie znajdującym się pod zaborami. Głęboko analizował kwestię narodową, walkę o niepodległość, a także konsekwencje rozbiorów Polski. Ważnym tematem w jego twórczości jest idea „silnych duchem” – ludzi, którzy mimo trudności i przeszkód, kontynuują walkę o swoje ideały i lepszą przyszłość.

Fot. niedziela.pl

Stefan Żeromski był także mistrzem portretu psychologicznego. Jego bohaterowie byli złożonymi, wielowymiarowymi osobowościami, przeżywającymi wewnętrzne konflikty, rozterki i poszukiwania sensu życia. Wykorzystywał szczegółowe opisy przyrody i otoczenia, aby podkreślić nastrój i stan emocjonalny swoich bohaterów. Jego styl charakteryzuje się głębokim realizmem, a czasem nawet naturalizmem, co pozwalało mu jaskrawo i prawdziwie oddać rzeczywistość.

Jednym z najbardziej znanych i najbardziej dyskusyjnych dzieł Stefana Żeromskiego jest powieść „Przedwiośnie”, opublikowana w 1924 roku, na krótko przed jego śmiercią. Dzieło opowiada o powrocie młodego Polaka Cezarego Baryki do nowo odrodzonej Polski po rewolucyjnych wydarzeniach w Rosji. Autor postawił pytanie o to, jaka ma być niepodległa Polska, krytykując zarówno konserwatywne, jak i radykalne poglądy. Wyraził swoje rozczarowanie faktem, że państwo polskie nie było w stanie zrealizować ideałów sprawiedliwości społecznej, o które walczyły poprzednie pokolenia.

Obraz „szklanych domów” – idei szybkiego i łatwego rozwiązania wszystkich problemów społecznych – stał się symbolem niespełnionych nadziei. Powieść wywołała burzliwe dyskusje w społeczeństwie, stając się ważnym elementem polskiej myśli intelektualnej.

Fot. PAP

Oprócz powieści i opowiadań Stefan Żeromski pisał także dramaty. Był nie tylko wybitnym pisarzem, ale także aktywnym działaczem społecznym. Uczestniczył w życiu polskich organizacji patriotycznych, wspierał ideę wolnej Polski. Po odzyskaniu niepodległości aktywnie uczestniczył w budowaniu nowego państwa polskiego, próbując wpłynąć na jego rozwój społeczno-polityczny.

Stefan Żeromski zmarł 20 listopada 1925 roku w Warszawie. Jego śmierć była wielką stratą dla polskiej literatury, jednak jego twórcze dziedzictwo wciąż żyje. Dzieła Stefana Żeromskiego są integralną częścią programu szkolnego w Polsce, są tłumaczone na wiele języków świata, a ich wpływ na kolejne pokolenia polskich pisarzy trudno przecenić. Pozostawił po sobie dzieła, które nie tylko opowiadają o przeszłości, ale także zmuszają do zastanowienia się nad współczesnymi wyzwaniami i poszukiwaniem dróg do lepszej przyszłości.

Opracowała Ludmiła Słobodian