Fot. Danuta Stefanko

W Przemyślu w dniach 13-15 listopada 2025 roku pod hasłem „Od pamięci do tożsamości” odbyła się druga edycja konferencji „Polacy na Ukrainie. Od Powstania Styczniowego do XXI wieku. Materiały i wnioski dla polskiej polityki wobec Polaków za granicą”. Wydarzenie zostało zorganizowane przez Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego przy wsparciu Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.

„Przyjeżdżają tutaj naukowcy z różnych ośrodków badawczych z Polski i Ukrainy – historycy, literaturoznawcy, językoznawcy, socjologowie czy etnografowie. Jest to platforma, gdzie spotykają się różne myśli. W tym roku konferencja została poświęcona między innymi nauczaniu języka polskiego na uczelniach ukraińskich. Ważny też był panel dotyczący rozwoju polskich mediów na Ukrainie, bo to właśnie media kształtują opinię publiczną” – powiedziała Helena Krasowska, profesor w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk oraz w Studium Europy Wschodniej.

W wydarzeniu wzięli udział naukowcy, badacze, działacze społeczni, dziennikarze oraz przedstawiciele polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych i korpusu dyplomatycznego. Była to przestrzeń do próby zdefiniowania, czym jest tożsamość narodowa, a także do omówienia istotnych kwestii i elementów, przekładających się na przynależność narodową w kontekście Polaków na Ukrainie. Uczestnicy spotkania rozmawiali również o różnych wyznacznikach polskości.

Fot. Danuta Stefanko

„Jest to kwestia języka, religii i przywiązania do wartości czy symboliki, bardzo często ludzie też odwołują się do historii rodzinnej. W dawnych koncepcjach mówiło się o tożsamości jako o czymś wrodzonym, niezmiennym. Dziś w naukach społecznych przyjmuje się, że tożsamość narodowa to głównie kwestia świadomości i indywidualnego wyboru – jestem tym, kim się czuję. Polacy na Ukrainie są w politycznym sensie obywatelami Ukrainy, którzy są w stanie wiele dla niej poświęcić i oddać, z życiem włączenie” – mówił dr Grzegorz Demel z Instytutu Studiów Politycznych PAN.

Rola Polaków na Ukrainie zmieniła się po wybuchu pełnowymiarowej wojny rosyjsko-ukraińskiej, gdyż obecnie oprócz popularyzacji tradycji czy kultury, próbują wpływać na wzmacnianie relacji społeczno-politycznych między państwami. W czasie konferencji została omówiona polityka Polski wobec Rodaków na Ukrainie, a także określono kluczowe priorytety w relacjach z nimi. Ponadto przedstawiono wyzwania polskiej mniejszości w warunkach wojennych.

„Rolą Polaków na Ukrainie jest pokazywanie państwu ukraińskiemu, że są oni lojalnymi obywatelami, nie działają na niekorzyść Ukrainy, wręcz odwrotnie, są wartością dodaną tego społeczeństwa. To, że są Polakami i mają związki z Ojczyzną, jest siłą państwa ukraińskiego, bo w różnorodności jest siła. Poza tym, nasi Rodacy wiele czerpią z Ojczyzny, z doświadczeń Polski, która tak wspaniale się rozwinęła, dzięki członkostwu w UE, w NATO. Mogą być ambasadorami” – powiedziała Anna Sochańska, dyrektor Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ.

Fot. Grzegorz Demel

Podczas paneli dyskusyjnych poświęconych edukacji wskazywano na wzrost zainteresowania językiem polskim wśród uczniów szkół, uczelni wyższych oraz organizacji pozarządowych – zarówno wśród dzieci, młodzieży i dorosłych polskiego pochodzenia, jak i Ukraińców. Stąd też wysunięto wniosek, że język jest mostem porozumiewawczym między kulturą polską a ukraińską, gdyż w większości nauka polskiego jest połączona z odkrywaniem tradycji, literatury czy sztuki.

„Na Żytomierszczyźnie zgodnie z moimi badaniami około 6 000 uczniów uczy się języka polskiego w szkołach ukraińskich. Trudno powiedzieć, ile osób przychodzi do szkół sobotnio-niedzielnych, ale często są to ludzie nie mający polskiego pochodzenia. Podstawowym założeniem nauczania polskiego w Ukrainie jest przekazanie informacji językowej, ale też historycznej i kulturowej. Rozmawiamy o wspólnej historii polsko-ukraińskiej. To pokazuje ukraińskim uczniom, jak wiele mamy wspólnego” – mówiła Natalia Szumlańska, prezes Żytomierskiego Polskiego Centrum Edukacji i Nauki.

W ramach konferencji zostały również zaprezentowane najnowsze publikacje naukowe Studium Europy Wschodniej. Wydarzenie stało się okazją do przedstawienia współczesnego wymiaru polskości, czyli postępującej nauki oraz rozwoju gospodarczego i technologicznego, wykraczającego poza tradycyjne pojmowanie polskości, opierające się głównie o folklor. W konferencji wzięły udział przedstawicielki Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku.

Tekst: Danuta Stefanko 

Programy Radia CKPiDE:

Zdjęcia: Danuta Stefanko, Grzegorz Demel