Michał Kleofas Ogiński, 1805 (Fot. domena publiczna)

W 2025 roku przypada 260. rocznica urodzin Michała Kleofasa Ogińskiego, polskiego kompozytora oraz teoretyka muzyki, pamiętnikarza i pisarza politycznego. Pełnił też funkcję podskarbiego wielkiego litewskiego, był uczestnikiem insurekcji kościuszkowskiej, konspiratorem niepodległościowym, dyplomatą, działaczem emigracyjnym.

Michał Kleofas Ogiński urodził się 25 września 1765 roku w majątku Guzów niedaleko Warszawy. Pochodził ze znanego litewsko-polskiego rodu arystokratycznego Ogińskich. Jego życie było ściśle związane z burzliwą historią Rzeczypospolitej, okresem jej rozbiorów, walką o niepodległość oraz rozwojem romantyzmu w Europie. Najbardziej znany jest jako autor poloneza a-moll „Pożegnanie Ojczyzny”, ale jego biografia to znacznie więcej niż tylko jeden utwór – to opowieść o zaangażowanym patriocie, artyście i mężu stanu.

Od najmłodszych lat otrzymywał staranne wykształcenie. Uczył się muzyki pod okiem znakomitych nauczycieli: skrzypiec u Giovanniego Viottiego i kompozycji u Carla Cannabicha. Już jako młody człowiek był uzdolnionym muzykiem i kompozytorem, ale jego zainteresowania nie ograniczały się do sztuki. W wieku 23 lat został członkiem Sejmu Czteroletniego, gdzie zaangażował się w sprawy państwowe. Popierał reformy zmierzające do ratowania upadającej Rzeczypospolitej.

Michał Kleofas Ogiński, 1782-1792 (Fot. domena publiczna)

W latach 1790-1793 działał jako dyplomata w służbie Rzeczypospolitej, pełniąc misje zagraniczne w Londynie, Hadze, Paryżu i Konstantynopolu. Jego zadaniem było zyskanie międzynarodowego wsparcia dla Polski, która znajdowała się w niebezpieczeństwie ze strony zaborców. Mimo jego wysiłków, druga i trzecia wojna rozbiorowa pogrzebały nadzieje na utrzymanie niepodległości.

W 1794 roku Michał Ogiński przyłączył się do insurekcji kościuszkowskiej. Walczył na Litwie, dowodząc własnym oddziałem. Po upadku powstania musiał opuścić kraj. Właśnie wtedy, w cieniu klęski i emigracji, powstał jego najsłynniejszy utwór – polonez „Pożegnanie Ojczyzny”. Ten melancholijny, wzruszający utwór do dziś uważany jest za jeden z najpiękniejszych wyrazów tęsknoty za ojczyzną i stał się symbolem polskiego romantyzmu.

Po latach spędzonych we Francji, Włoszech i Niemczech, w 1802 roku Ogiński powrócił na tereny Litwy i osiadł w Zalesiu niedaleko Wilna. Tam stworzył ośrodek życia kulturalnego – organizował koncerty, wspierał artystów, zakładał szkoły muzyczne. Zalesie było nie tylko miejscem jego życia, ale również centrum twórczości artystycznej i intelektualnej.

Zalesie – ważny ośrodek kultury (Fot. kurierwilenski.lt)

W czasie wojen napoleońskich Michał Ogiński próbował przekonać cara Aleksandra I do przywrócenia Królestwa Polskiego lub przynajmniej nadania autonomii Litwie. W uznaniu jego lojalności car uczynił go senatorem i członkiem Rady Państwa. Mimo to Ogiński nigdy nie przestał marzyć o niepodległości Polski.

Jego dorobek nie ogranicza się do muzyki. Ogiński był również autorem traktatów politycznych, listów oraz pamiętników. Najważniejsze z nich – „Pamiętniki o Polsce i Polakach” – zostały opublikowane pośmiertnie i stanowią cenne źródło wiedzy o końcu XVIII i początkach XIX wieku. Pisał także eseje o muzyce, w których analizował jej duchowy i moralny wpływ na człowieka.

Ostatnie lata życia spędził we Florencji, gdzie zmarł 15 października 1833 roku. Został pochowany w bazylice Santa Croce – obok takich postaci jak Galileusz, Michał Anioł i Machiavelli. To miejsce spoczynku podkreśla, jak wielkie znaczenie miał Ogiński również poza granicami swojej ojczyzny.

Dziś Michał Kleofas Ogiński pozostaje postacią o ogromnym znaczeniu dla kultury polskiej, litewskiej i białoruskiej. Jego muzyka, zwłaszcza „Pożegnanie Ojczyzny”, wciąż porusza serca słuchaczy na całym świecie. Był człowiekiem pogranicza: politykiem i artystą, romantykiem i realistą, emigrantem i patriotą. Jego życie jest świadectwem, że sztuka może być formą walki o wolność, a dźwięki – językiem narodowej pamięci.

Opracowała Diana Biłan